CZYM JEST ZACHOWEK, komu i kiedy przysługuje?
Prawo spadkowe w Polsce opiera się na zasadzie swobody testowania, która pozwala właścicielowi majątku na niemal dowolne rozporządzanie nim na wypadek śmierci. Jednak wolność ta nie jest absolutna. Aby zapobiec sytuacjom, w których najbliżsi członkowie rodziny zostają całkowicie pozbawieni środków zgromadzonych przez spadkodawcę, ustawodawca wprowadził instytucję zachowku. Stanowi ona swego rodzaju mechanizm korygujący, który zapewnia osobom najbliższym realną korzyść majątkową, nawet jeśli wola zmarłego była inna.
Czym jest zachowek?
Zachowek to prawo najbliższych członków rodziny spadkodawcy do uzyskania od spadkobierców (lub obdarowanych) określonej kwoty pieniężnej. Co istotne, roszczenie to od samego początku ma charakter wyłącznie pieniężny. Oznacza to, że osoba uprawniona nie staje się automatycznie współwłaścicielem przedmiotów wchodzących w skład spadku (np. mieszkania czy samochodu), lecz nabywa wierzytelność wobec spadkobierców, zapisobierców windykacyjnych lub obdarowanych.
Realizacja tego prawa może nastąpić na kilka sposobów określonych przez spadkodawcę, poprzez darowiznę dokonaną jeszcze za życia, powołanie do spadku, ustanowienie zapisu lub, co jest nowością w polskim prawie, poprzez świadczenie od fundacji rodzinnej. Dopiero w sytuacji, gdy uprawniony nie otrzymał należnej mu kwoty w żadnej z tych form, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku.
Komu i kiedy przysługuje zachowek?
Krąg osób uprawnionych do zachowku jest ściśle określony i zamknięty. Zachowek przysługuje: zstępnym (dzieciom, wnukom itd.), małżonkowi, rodzicom spadkodawcy.
Jednakże kluczowym warunkiem jest to, aby osoby te w konkretnym stanie faktycznym były powołane do spadku z ustawy. Oznacza to, że np. rodzice mogą ubiegać się o zachowek tylko wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych. Prawo to nie przysługuje natomiast rodzeństwu, dziadkom ani pasierbom. Warto podkreślić, że roszczenie o zachowek powstaje zarówno przy dziedziczeniu testamentowym, gdy pominięto bliskich, jak i ustawowym np. gdy spadkodawca rozdał większość majątku w formie darowizn za życia, przez co masa spadkowa jest pusta.
Wysokość zachowku i ramy czasowe
Wysokość zachowku zależy od ułamka, jaki przypadałby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Zasadniczo wynosi on 1/2 tego udziału. Ustawodawca przewidział jednak silniejszą ochronę dla osób w trudniejszej sytuacji życiowej, którym przysługuje aż 2/3 udziału spadkowego, tj. osobom trwale niezdolnym do pracy i małoletnim zstępnym.
Proces obliczania kwoty jest wieloetapowy. Najpierw ustala się tzw. substrat zachowku, czyli czystą wartość spadku to jest aktywa minus długi powiększoną o darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez zmarłego.
Jeśli chodzi o ramy czasowe dotyczące darowizn, przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn, zwyczajowo przyjętych (np. prezentów imieninowych), darowizny na rzecz osób "obcych" (niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku) nie są uwzględniane, jeśli zostały dokonane dawniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy. Darowizny na rzecz spadkobierców i uprawnionych dolicza się bez względu na to, jak dawno temu zostały uczynione.
Kiedy prawo do zachowku nie przysługuje?
Mimo silnej ochrony ustawowej, istnieją sytuacje, w których prawo do zachowku wygasa lub w ogóle nie powstaje. Najpoważniejszym instrumentem w rękach spadkodawcy jest wydziedziczenie, traktowane jako sankcja za rażąco naganne zachowanie uprawnionego. Aby było ono skuteczne, musi zostać zawarte w testamencie spełniającym wszystkie wymogi formalne.
Wydziedziczenie wymaga wskazania konkretnej przyczyny, takiej jak uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, dopuszczenie się umyślnego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub rażąca obraza jego czci, a także uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych, np. brak opieki w chorobie czy zerwanie więzi. W procesie sądowym to na spadkobiercy spoczywa ciężar udowodnienia tych win, co bywa trudne i ryzykowne procesowo. Warto jednak pamiętać, że wydziedziczenie dziecka nie pozbawia automatycznie prawa do zachowku jego potomstwa (wnuków spadkodawcy), chyba że oni również zostaną skutecznie wydziedziczeni. Ponadto, skuteczne przebaczenie ze strony spadkodawcy przed śmiercią niweluje możliwość wydziedziczenia.
Kolejnym mechanizmem wyłączającym prawo zachowku jest umowa dożywocia. Przeniesienie własności nieruchomości w zamian za dożywotnią opiekę jest transakcją ekwiwalentną, co sprawia, że w przeciwieństwie do darowizny, wartość takiej nieruchomości nie jest doliczana do obliczeń zachowku. Jest to tym samym jeden z najskuteczniejszych sposobów na bezpieczne przekazanie majątku wybranej osobie.
Dodatkowo prawo do zachowku nie przysługuje osobom uznanym przez sąd za niegodne dziedziczenia (np. za sfałszowanie testamentu lub ciężkie przestępstwo wobec zmarłego), a także tym, którzy zrzekli się dziedziczenia umową za życia spadkodawcy lub odrzucili spadek po jego śmierci. Wyłączeniu podlegają również małżonkowie pozostający w separacji orzeczonej sądownie oraz ci, wobec których spadkodawca wniósł uzasadniony pozew o rozwód z ich wyłącznej winy. Ostatnią sytuacją braku roszczenia jest przypadek, gdy uprawniony otrzymał już od spadkodawcy za jego życia darowizny o wartości równej lub wyższej niż należny mu zachowek.
Podsumowanie
Instytucja zachowku stanowi fundament solidarności rodzinnej w polskim prawie. Choć ogranicza ona absolutną wolność dysponowania majątkiem, robi to w celu zapewnienia elementarnego bezpieczeństwa finansowego najbliższym zmarłego. Należy pamiętać, że każdy przypadek jest indywidualny, szczególnie w kwestii doliczania darowizn czy oceny trwałej niezdolności do pracy, co wymaga precyzyjnych obliczeń i analizy stanu faktycznego z momentu śmierci spadkodawcy, dlatego warto w tej kwestii skonsultować się z prawnikiem.
Galeria